• سه شنبه ۱۹ دی ماه، ۱۳۹۶ - ۱۳:۴۸
  • دسته بندی : علمی و آموزشی
  • کد خبر : 9610-1293-5
  • خبرنگار : 68002
  • منبع خبر : گزارش

/مقاله/

بررسی تغییرات مولفه های اصلی چرخه هیدرولوژی دریاچه زریبار

تحلیل تغییرات متغیرهای هیدرولوژیکی مؤثر بر بیلان آبی دریاچه ها کمک شایانی به بهبود تصمیمات مدیریتی و برنامه ریزی های کلان منابع آب اعم از تفرجگاهی، شیلات و آبزیان، کشاورزی و اقتصادی اجتماعی حوزه های آبخیز دریاچه ای خواهد کرد.

به گزارش ایسنا منطقه کردستان، در این پژوهش به بررسی تغییرات روزانه و سالانه برخی از مولفه های هیدرولوژیکی دریاچه زریبار به‌عنوان یک اکوسیستم طبیعی و مهم در استان کردستان از سال 1384 تا 1393 پرداخته شده است.

نتایج این پژوهش نشان داد که در طول دوره پژوهش در بدترین حالت 34 درصد حجم دریاچه (معادل 23 میلیون مترمکعب) و در بهترین حالت 92 درصد حجم دریاچه (معادل 55 میلیون مترمکعب) از آب پر بوده است و به طور میانگین 61 درصد حجم دریاچه (معادل 38 میلیون مترمکعب) پر از آب بوده است.

روند کلی سری زمانی داده‌ها حاکی از کاهش تراز آب دریاچه از ابتدا تا انتهای دوره پژوهش است. حجم آب دریاچه نیز دارای روند کاهشی بوده و از روند تراز آب دریاچه تبعیت می کند اما از ابتدا تا انتهای دوره پژوهش شاهد روند افزایش میزان تبخیر از سطح دریاچه هستیم.

م قایسه متغیرهای هیدرولوژیکی از طریق آزمون تجزیه واریانس یک طرفه انجام گرفت که نتایج آن حاکی از وجود اختلاف معنی دار میزان پر بودن دریاچه، حجم آب ذخیره‌شده در دریاچه، سطح دریاچه، تراز دریاچه، حجم آب ورودی و خروجی از دریاچه و حجم تبخیر در سال‌های مختلف و عدم وجود اختلاف معنی دار آماری ارتفاع بارندگی حوزه آبخیز و حجم بارندگی نزول یافته بر سطح دریاچه در سال های مختلف بود .

دریاچه ها مهمترین منابع آب شیرین برای استفاده هایی چون شرب انسان، آبیاری مزارع، شرب دام و پرورش آبزیان می‌باشند.

  بررسی تراز آب دریاچه ها و تغییرات حجم آن‌ها از مسائل مهم مدیریتی است که کمک شایانی به بهبود کارکردهای اقتصادی اجتماعی آن‌ها خواهد کرد. بررسی و پیش بینی تغییرات فصلی تراز آب دریاچه ها پایه و اساس مدیریت و برنامه ریزی منابع آب از جمله بهبود کارکرد سدها، تخصیص آب، بهبود کارکرد نیروگاه های برق آبی و فعالیت های تفریحی آبی است.

لذا توسعه و ارزیابی روش های پایش و پیش‌بینی تغییرات تراز دریاچه ها از مهم ترین موضوعات مورد بحث محققان و سازمان های اجرایی است .

یکی از موضوعات مهم در خصوص هیدرولوژی حوزه های آبخیز به خصوص دریاچه ها، بیلان آب است. بسیاری از دریاچه ها دارای خروجی هستند اما برخی از مهمترین دریاچه های مهم دنیا از جمله دریای خزر، دریاچه های انتهایی بوده که فاقد خروجی هستند.

تراز آب در دریاچه‌های دارای خروجی نسبتاً پایدار است اما در دریاچه های انتهایی تراز آب با توجه به شرایط اقلیمی، تغییر خواهد کرد. خروجی دریاچه هایی که دارای حوزه آبخیز کوچکی در بالادست خود هستند، تحت تأثیر حجم بارش نزول یافته مستقیم بر سطح دریاچه است اما خروجی سایر دریاچه ها متأثر از حجم آب رودخانه های ورودی به آن‌ها است.

برخی از دریاچه ها تنها دارای ورودی زیرسطحی هستند اما در بیشتر دریاچه ها بیشترین میزان آب ورودی از طریق رودخانه ها است. به‌ندرت آب زیرزمینی از دریاچه ها تراوش و خارج می شود. در صورت وجود چشمه و یا قرارگیری دریاچه در مرز رسوبات یخچالی نقش آب زیرزمینی در ورود آب به دریاچه پررنگ خواهد شد.

حوضه آبخیز دریاچه زریبار با طول جغرافیایی بین 46 درجه و 4 دقیقه تا 46 درجه و 11 دقیقه طول شرقی و 35 درجه و 32 دقیقه تا 35 درجه و 37 دقیقه عرض شمالی در نزدیکی شهرستان مریوان در غرب استان کردستان قرارگرفته است.

این حوضه شامل يك حوضه آبريز تقريباً داخلي است كه زهكش ارتفاعات اطراف وارد دریاچه‌ای در مركز به نام زريوار گشته و در مواردي كه حجم آب ورودي بيشتر از حد معمول و ظرفيت درياچه گردد بطور طبيعي شروع به تخليه رواناب مازاد در قسمت جنوبي حوزه كه متصل به درياچه می‌باشد كرده و از حوزه خارج می‌گردد.

این مطالعه باهدف بررسی تغییرات سالانه تراز دریاچه زریبار (ارتفاع از سطح دریاهای آزاد) و متغیرهای هیدرولوژیک و غیر هیدرولوژیک مؤثر بر آن از جمله ارتفاع باران، حجم باران نزول یافته بر سطح دریاچه، حجم تبخیر، حجم آب ورودی و خروجی از دریاچه، حجم آب داخل دریاچه، درصد پر بودن دریاچه و مساحت دریاچه انجام گرفت لذا با جمع‌آوری مقادیر روزانه این داده‌ها از سال 1384 تا 1393 اقدام به بررسی و مقایسه آن‌ها در مقیاس سالانه شد.

جهت مقایسه سالانه متغیرها، علاوه بر ترسیم نمودارها، ابتدا نرمال بودن توزیع داده‌پردازی اسکور بررسی شد و به علت نرمال بودن آن‌ها با رعایت فرض‌های آماری مربوط به روش تجزیه واریانس، مقادیر سالانه کلیه متغیرها مقایسه شدند .

آماره های توصیفی تراز دریاچه زریبار و متغیرهای هیدرولوژیک و غیر هیدرولوژیک مؤثر بر آن از جمله ارتفاع باران، حجم باران نزول یافته بر سطح دریاچه، حجم تبخیر، حجم آب ورودی و خروجی از دریاچه، حجم آب داخل دریاچه، درصد پر بودن دریاچه، ارتفاع برف و مساحت دریاچه را نشان می دهد.

در طول دوره پژوهش، بیشترین و کمترین میزان بارندگی سالانه به ترتیب مربوط به سال‌های 1388 و 1387 بوده است. با بررسی داده های بارندگی روزانه می‌توان وقوع بارش‌های بزرگ در دوره پژوهش را بررسی کرد بطوریکه بیشترین ارتفاع بارندگی روزانه مربوط به 15 بهمن 1384 هست و پس‌ازآن تا سال 1390شاهد بارش‌هایی با حجم کم بوده اما در سال‌های آخر دوره پژوهش یعنی 1391 و 92 شاهد بارش‌های روزانه سنگین تا حدود 80 میلی‌متر در روز هستیم .

بررسی نوسانات تراز دریاچه زریبار حاکی از بالاترین تراز روزانه در 12 فروردین 1386 به مقدار 11/1292 متر و کمترین تراز روزانه در 3 آبان 1388 به مقدار 67/1289 متر است. در نگاه کلی مشخص است که در سال‌های 1384 تا 1386 علیرغم نوسانات روزانه، شاهد افزایش تراز آب دریاچه و پس از آن تا سال 1388 روند کاهشی و مجدداً تا انتهای دوره پژوهش یعنی 1393 شاهد روند افزایشی تراز آب دریاچه هستیم اما روند کلی سری زمانی داده ها حاکی از کاهش تراز آب دریاچه از ابتدا تا انتهای دوره پژوهش است .

بیشترین میزان حجم تبخیر روزانه در سال 1385 رخ داد اما روند کلی حاکی از افزایش میزان تبخیر از سطح دریاچه از ابتدا تا انتهای دوره پژوهش است. حجم آب ورودی به دریاچه تابعی از مقدار بارندگی و میزان بهره¬برداری انسانی از آب آبراهه‌های ورودی برای کشاورزی است .

بیشترین میزان آب ورودی روزانه مربوط به 14 بهمن 1384 است و علیرغم وجود نوسانات روزانه، روند خاص کاهشی یا افزایش مشاهده نشد. حجم آب خروجی تابعی از نیاز عرصه¬های کشاورزی پایین‌دست به آب جهت آبیاری است و بررسی داده‌ها حاکی از عدم وجود روند کلی کاهشی یا افزایشی است. در طول دوره پژوهش، حجم آب دریاچه دارای روند کاهشی بود و از روند تراز آب دریاچه تبعیت می کند .

نتایج مقایسه متغیرهای هیدرولوژیکی موردبررسی در این پژوهش در مقیاس سالانه از طریق آزمون تجزیه واریانس یک‌طرفه (جدول 2) حاکی از وجود اختلاف معنی دار میزان پر بودن دریاچه، حجم آب ذخیره‌شده در دریاچه، سطح دریاچه، تراز دریاچه، حجم آب ورودی و خروجی از دریاچه و حجم تبخیر همگی با 000/0 sig= در سال‌های مختلف و عدم وجود اختلاف معنی دار آماری ارتفاع بارندگی حوزه آبخیز با 255/0 sig= و حجم بارندگی نزول یافته بر سطح دریاچه با 051/0 sig= در سال‌های مختلف بود .


شیرکو ابراهیمی محمدی/ استادیار، دانشکده منابع طبیعی دانشگاه کردستان


انتهای پیام

ارسال خبر به دوستان

* گیرنده(ها):

آدرس ایمیل ها را با علامت کاما از هم جدا نمایید. (حداکثر 3 آدرس پست الکترونیکی گیرنده را وارد نمایید)
متن ارسال:

ارسال نظر

نام و نام خانوادگی:
آدرس سایت شما:
* آدرس پست الکترونیکی:
* متن:
* کد مقابل را وارد نمایید: